موزۀ آستان قدس رضوی، موزۀ برگزیدۀ کشور
معرفی آثار با موضوع رمضان «ماه خدا» (2)
موزه‌ها؛ پاسدار مرزهای فرهنگی کشور هستند
 

تاثیراقلیم بر معماری حمام مهدی قلی بیک

1395/1/22 يكشنبه
 
حجت حسنی
کارشناس معرفی آثار اداره پژوهش موزه‏ها
در معماری سنتی ایران، سعی بر آن بوده است تا بنا با بالاترین کارایی و کمترین هزینه ساخته شود. بنابراین معماران این مرز و بوم با در نظر داشتن شرایط آب و هوایی یک ناحیه و توجه به ویژگی های منفی اقلیم منطقه و بهره گیری هوشمندانه از ویژگی های مثبت آن به ساخت بناهایی متناسب با اقلیم مبادرت می ورزیدند و از منابعی که به طور طبیعی در اختیارشان بوده، نهایت استفاده را می کردند. با وجود این که راهکارهای سازواری با طبیعت در طراحی ساختمان حاصل تجربه و گذر زمانی طولانی است، متاسفانه امروزه بیشتر آن ها در دست فراموشی هستند و ساختمان های مدرن بدون توجه به محیط و شرایطی که بنا در آن قرار گرفته، ساخته می شوند و بنابراین نه تنها به سرعت فرسوده شده بلکه تامین آسایش کاربران آن ها تنها از طریق مصرف منابع تمام شدنی سوخت های فسیلی میسر است.
عوامل موثر بر شرایط جوی یک منطقه را عوامل اقلیمی گویند. شناخت عوامل اقلیمی به منظور استفاده از نیرو های طبیعی در طراحی ساختمان امری مهم محسوب می شود. عواملی که بر شرایط اقلیمی یک منطقه تاثیر می گذارد شامل زاویه تابش نور خورشید، عرض جغرافیایی )دوری و نزدیکی از خط استوا(، شدت جریان و جهت بادهای فصلی، وجود آب، رطوبت و گیاه در منطقه، ارتفاع از سطح دریا و ناهمواری های سطح زمین است. (قبادیان، 2:1373) در این جا به طور خلاصه به تأثیر هریک از موارد فوق بر اقلیم یک منطقه می پردازیم.
زاویه تابش خورشید: نورخورشید همیشه برای ایجاد روشنایی طبیعی در ساختمان لازم است. ولی از آن جا که این نور در نهایت به حرارت تبدیل می شود، میزان تابش مورد نیاز برای هر ساختمان باید با توجه به نوع آن و شرایط اقلیمی محل آن تعیین شود. (کسمائی، 23:1385)

عرض جغرافیایی: استوا بر روی مدار صفر درجه قرار دارد. در این منطقه به خاطر تابش عمودی خورشید، هوا بسیار گرم است. در دو قطب شمال و جنوب که بر مدار 90 درجه قرار دارد، به دلیل تابش مایل آفتاب، هوا بسیار سرد است. بنابراین به نسبت دوری و نزدیکی مدارهای جغرافیایی به خط استوا، میانگین درجه حرارت کمتر یا زیادتر می شود.
باد: اثرات باد در ساختمان عبارتند از فرسایش مصالح در صورت وجود ذرات معلق در هوا نظیر گرد و غبار، آب و ذرات شیمیایی، کنده شدن ملحقات نما یا بام ساختمان، اثر دمایی که می تواند باعث کاهش یا افزایش دمای جداره شود. (طاهباز، 199:1387)
در طراحی ساختمان باید به سه عامل تاثیرگذار سرعت، جهت و دمای باد توجه کرد. بر این اساس اقلیم ایران به چهار گروه تقسیم شده است: 1. اقلیم معتدل و مرطوب (سواحل جنوبی دریای خزر) 2. اقلیم سرد (کوهستان های غربی) 3. اقلیم گرم و خشک (فلات مرکزی) 4. اقلیم گرم و مرطوب (سواحل جنوبی).
شهر مشهد مرکز استان خراسان رضوی است و در ́59 درجه و 15دقیقه تا 60 درجه و 36 دقیقه واقع شده است. (داودی، 36:1389)
اقلیم گرم و خشک را می توان به دو منطقه آب و هوایی بیابانی و نیمه بیابانی تقسیم کرد که مشهد در منطقه نیمه بیابانی آن قرار دارد. (کسمائی، 84:1385)
ارتفاع شهر مشهد از سطح دریا 985 متر است و بر اساس معدل آمار 25 ساله (1951-1975) معدل میزان بارندگی 2/236 میلیمتر بوده و بیشترین درجه حرارت آن در تیر و کمترین آن در دی و بالاترین میزان بارندگی در اسفند ماه و پایین ترین آن در تیر و مرداد ماه است.
باد غالب مشهد جنوب شرقی است و بادهای با سرعت 3 تا 6 نات فراوانی وقوع بیشتری را دارند. اگر مجموع سمت و سرعت باد را در نظر بگیریم باد شرقی با سرعت 3 تا 6 نات باد غالب خواهد بود. (داودی، 45:1389)
در مبحث رابطه اقلیم با معماری در حمام ها باید به دو سطح اقلیم کلان و خرد توجه شود .در سطح اقلیم کلان، باید این نکته را در نظر داشت که حمام محیطی نسبتا بسته است، چرا که فاقد حیاط، فضاهای سرباز، درها و پنجره های بزرگ است، و عوامل موثر بر اقلیم منطقه یعنی نور خورشید، باد و موقعیت جغرافیایی تاثیر زیادی در نحوه استقرار و تقسیم بندی فضاهای داخلی آن ندارد و حمام های اقلیم های گوناگون از این جهت مشابه یکدیگرند. البته این بدان معنا نیست که هیچ تفاوتی در گرمابه های مناطق مختلف وجود ندارد. اگر چه فضای داخلی حمام مستقل از عوامل اقلیمی خارجی است، اما در اقلیم خرد داخل حمام با توجه به عملکردهای متفاوت در فضاهای گوناگون تنظیم حرارت،رطوبت، نور و تهویه در هریک از فضاها دارای اهمیت بسیار است. پس طراحی و اجرای ساختمان حمام احتیاج به تدابیر خاص زیست محیطی دارد تا در تمامی فصول سال و ساعات مختلف شبانه روز شرایط زیستی در بخش های مختلف حمام نسبتا ثابت و مناسب برای استحمام باشد. (قبادیان، 279: 1373)
جهت استقرار حمام: جهت ساختمان حمام شمال شرقی_ جنوب غربی است. جهت ورودی بنا در ضلع شمال شرقی حمام قرار دارد و انبار سوخت نیز )تون حمام( در نقطه شمال غربی است. همان طور که گفته شد بادهای غالب منطقه در جهت شرقی و جنوب شرقی است.
هرچند که جهت گیری این حمام تابع رون (جهت) شهر است، اما باید متذکر شد که طراحی حمام به گونه ای بوده است که ورودی حمام و نیز انبار سوخت در جهت باد های غالب قرار نگیرد. در این حمام دیوارهای شمالی و جنوبی بیشترین مساحت را دارند. توجه به دیوار جنوبی ساختمان و استفاده از انرژی خورشیدی برای تامین حرارت در ساختمان اساس کار بناهایی است که امروزه به ساختمان های خورشیدی معروف است. (قبادیان، 4:1373)
اندازه ها: گرمخانه فضایی به مساحت حدود 250 متر مربع و بینه 426 متر مربع با احتساب غرفه ها است. وسعت کمتر گرمخانه نسبت به بینه احتمالا دو دلیل داشته است: اول برای محصور کردن گرما در گرمخانه و دوم مربوط به نوع کاربری آنان و نقش اجتماعی حمام است. در گذشته افراد بعد از استحمام در گرمخانه، زمان زیادی را در سربینه صرف فعالیت های گوناگون می کردند مانند گفتگو، استراحت، کشیدن قلیان و غیره. بنابراین بینه بزرگتر و با اجرای تزیینات در این بخش، دلباز تر و زیباتر ساخته می شد. در رساله دلاکیه نوشته محمد کریم کریمخانی به اهمیت یزرگ بودن حمام اشاره شده و آمده است:"بهتر آن است که حمام بسیار وسیع باشد که هوایش از بوهای بد و دود قلیان و نفس های مردم متعفن نگردد." (رضوی برقعی، 69:1388)
اگر مساحت حمام بدون حساب غرفه ها در نظر گرفته شود، گرمخانه فضایی به ابعاد2/10× 8/9 و بینه 5/12×12 است. در نتیجه همان طور که گفته شد نسبت طول و عرض آن ها تقریبا یکسان است.
در حمام رضوی ارتفاع کف تا سقف گرمخانه 530 سانتی متر و در بینه این ارتفاع تا کف حوض 580 سانتی متر و تا کف بینه 5 متر است )حوض در سطحی پایین تر از کف بینه قرار گرفته است) سقف بلند گرمخانه و بینه موجب تهویه و نورگیری بهتر حمام می شده است. در مقدمه رساله دلاکیه آمده است:"و بدان که حمام باید سقفش بلند باشد، تا هوایش به جهت مردم و عفونت چرک ها و زیر آب ها فاسد نشود." (رضوی برقعی، 68:1388)
میانگین قطر دیوارهای حمام 90 سانتی متر است.
قطر زیاد دیوار خود به عنوان منبع ذخیره حرارت عمل می کند و در طی روز که آفتاب به آن می تابد و گرم می شود، کماکان گرمای
کماکان گرمای خود را در شب حفظ کرده و به تعدیل دمای ساختمان کمک می کند. (قبادیان، 104:1373)
در ابتدا گمان می رفت ضخامت دیوارهایی که در جهت بادهای غالب منطقه قرار دارد، بیشتر باشد و این امر راه کاری باشد در جهت اجتناب از تاثیر باد بر حمام، اما ضخامت دیوارهای خارجی بنا در قسمت های مختلف، تقریبا یکسان است و در نتیجه این فرض منتفی می شود.
پوشش ها: برای پوشاندن فضاها در این حمام از تاق و گنبد استفاده شده است. به نظر می رسد مهم ترین علتی که در حمام ها _در هر دو اقلیم سرد و گرم و خشک_ از این نوع پوشش استفاده شده، در درجه نخست تامین نور مورد نیاز حمام و بعد از آن جلوگیری از ورود سرما به داخل باشد.
سقف حمام آجر فرش شده است. آجر عایق حرارتی محسوب می شود و در نتیجه مانع انتقال هوای گرم داخل به محیط سرد خارج می شده است. ضمن این که بر زیبایی بنا هم افزوده است.
تزیینات: در این بنا تزیینات عمدتا الحاقی است یعنی کاشی کاری و نقاشی. از کاشی تنها در ازاره ها استفاده شده و کاشی کاری نسبت به تزیینات نقاشی سهم کمتری را به خود اختصاص داده است. کاشی های مربعی، دارای نقوش هندسی و از نوع زیر رنگی به رنگ فیروزه ای و لاجوردی است. این نوع کاشی بسیار مقاوم و بر خلاف کاشی معرق، کار با آن آسان است. همچنین کاشی معرق به دلیل نفوذ بخار آب و فروپاشی زود هنگام آن مناسب جهت استفاده در حمام ها نیست. نقاشی روی آهک اصلی ترین تزیین این حمام محسوب می شود که در زمان خود چندان متداول نبوده چرا که رطوبت بالای حمام باعث افزایش سرعت تخریب نقاشی ها می شود. موضوع اصلی نقاشی ها نقوش انسانی است، ضمن این که نقوش گیاهی نیز در همه صحنه ها دیده می شود.
مصالح: در پی سازی حمام از ملات شفته آهک همراه با خاک رس استفاده شده است. آهک به دلیل مقاومت بالا در برابر رطوبت، در حمام ها کاربرد گسترده ای داشته است. در قسمت جرزها و تویزه ها و دیوارها از آجر استفاده شده است. هم چنین درقسمتهایی که در معرض حرارت زیاد یا رطوبت قرار داشته از آجر جوش بهره برده اند.
اگر در ترکیب آجر، بیش از 30 درصد خاک خشت آن، گرد سنگ آهک وجود داشته باشد، آجر"جوش" می شود. این نوع آجر بیشتر از سایر گونه ها حرارت دیده و قدرت جذب آب را از دست می دهد. به طور کلی خشت کاربرد چندانی خصوصا در حمام های بزرگ و مهم ندارد چرا که رطوبت بالای آن، خشت را به سرعت تخریب می کند.
ستونها از جنس سنگ است و از سه قسمت سرستون و قلم ستون و پایه ستون تشکیل شده است. داخل آنها لایه های سربی می باشد. لایه های سربی باعث مقاوم شدن بنا دربرابر زلزله می شده است .نیروهای فشار و کششی و خمشی را تحمل کرده و ضمنا عایق صوت و گرما نیز می باشد. در ازاره و کف سربینه از کاشی استفاده شده است. کاشی عایق حرارت و رطوبت و صوت است هم چنین در زمره بهداشتی ترین مصالح ساختمانی است چراکه اگر مراحل ساخت آن با دقت انجام گیرد روی آن جلبک و خزه نمی بندد. اما یکی از معایب کاشی مقاومت کم آن در برابر سرما و یخ زدگی است.
کف گرمخانه سنگ فرش است و شیارهایی روی آن برای جلوگیری از سر خوردن افراد، ایجاد شده است. نویسنده رساله دلاکیه در کتاب خود آورده است:"و زمین حمام باید سنگ سخت باشد تا عفونت قبول نکند و آب در آن نفوذ نکند و نماند." (رضوی برقعی، 69:1388)
در بدنه بنا نیز ملات آهکی وجود دارد و نقوش بر روی آن ها نقش بسته است. از ساروج در خزینه استفاده شده است. این نوع ماده ساختمانی در برابر رطوبت بسیار مقاوم است. نوعی ملات آهکی در نصب تیان ها به کار رفته که "لوکه" نام دارد و از آهک و پنبه و روغن بزرک )دانه کتان( تشکیل می شده است .این ملات دارای قدرت چسبندگی زیاد برای اتصال تیان به خزینه است و تحمل حرارت تون و فشار آب موجود در خزینه را بدون آن که آبی از خود عبور دهد، دارد. مومینه ملات دیگری است که در اتصال شیشه های گلجام به کار رفته و شامل پشم شتر و گل رس و روغن برزک است و برای عایق بندی به کار می رفته است. از فلز به دلیل رطوبت بالای حمام کمتر استفاده شده و فقط در ساخت تیان و کمربندهای فلزی دور ستون ها بکاررفته است. چوب نیز فقط در ساخت درب ورودی دیده می شود.
ترتیب فضایی: فضاهای مختلف این حمام نشان دهنده نوعی سلسله مراتب است. به این معنا که ابتدا وارد فضای نیمه گرم و نیمه مرطوب بینه شده و سپس هوای گرم و مرطوب گرمخانه و درنهایت هوای بسیار گرم و مرطوب خزینه قرار داشته است. ارتباط این فضاها از طریق دالان های باریکی صورت می گرفته است. این ویژگی در گرمابه های موجود در اقلیم های مختلف دیده می شود تا افراد در معرض تغییر ناگهانی هوا قرار نگرفته و سلامت آن ها به خطر نیفتد.
تامین آب: در متن وقف نامه آمده که آب حمام توسط قنات تامین می گردد. در بازسازی بنا چاهی در سربینه کشف شد که احتمالا با خشک شدن قنات از آن استفاده شده است. آب توسط لوله های سفالین تنبوشه به حوضچه های سنگی و سپس خزینه منتقل می گردیده است.
تامین گرما : معماری حمام مهدی قلی بیک درونگراست. این درون گرایی خود علاوه بر آن که از دید مستقیم افراد به داخل حمام جلوگیری می کرده، عاملی است مهم در جهت حفظ حرارت داخل مجموعه. حرارت حمام به طور غیر مستقیم و از طریق کانال های گربه رو به بخش های مختلف بنا منتقل می شده است، چرا که دود و گاز کربنیک حاصل از احتراق مواد آلی، تنفس را در فضای بسته حمام غیرممکن می کرده است.
خطر نیفتد.
تامین آب: در متن وقف نامه آمده که آب حمام توسط قنات تامین می گرد. در بازسازی بنا چاهی در سربینه کشف شد که احتمالا با خشک شدن قنات از آن استفاده شده است. آب توسط لوله های سفالین تنبوشه به حوضچه های سنگی و سپس خزینه منتقل می گردیده است.
تامین گرما: معماری حمام مهدی قلی بیک درونگراست. این درون گرایی خود علاوه بر آن که از دید مستقیم افراد به داخل حمام جلوگیری می کرده، عاملی است مهم در جهت حفظ حرارت داخل مجموعه. حرارت حمام به طور غیر مستقیم و از طریق کانال های گربه رو به بخش های مختلف بنا منتقل می شده است، چرا که دود و گاز کربنیک حاصل از احتراق مواد آلی، تنفس را در فضای بسته حمام غیرممکن می کرده است.
دو دالان رابط در حمام نیز نقش به سزایی در جلوگیری از انتقال گرما دارند. راهروی اول با انحنای ملایم، با عرض 1 متر و ارتفاع 5 متر، حد فاصل درب ورودی حمام و سربینه قرار دارد و راهروی دوم نیز با عرض 5/1 متر و همراه با پیچ و خم بینه را به گرمخانه متصل می کند. هم چنین این بنا در ورودی خود با 5 پله 22 سانتی متری در عمق زمین قرار گرفته است. علاوه بر این از ورودی به سمت تون تعداد 15 پله در بخش های مختلف ورودی به بینه، بینه به گرمخانه، گرمخانه به تون تعبیه شده طوری که حمام در پایین ترین سطح خود یعنی تون در عمق 5/4 متری قرار دارد.
تأمین نور: حمام از طریق 31 گلجام که در سقف و در نقاط مختلف آن تعبیه شده، روشن می شده است. همان طور که گفته شد بلندی سقف بینه و گرمخانه نیز موجب نورگیری بهتر در حمام می شده است. در رساله دلاکیه از ویژگی های حمام خوب روشن بودن آن را بیان می دارد و می گوید : "بهتر آن است که بسیار روشن باشد، که حمام روشن مفرح است و حرارت و قوای انسان را انتعاش می کند و خون را زیاد می کند." (رضوی برقعی، 69:1388)
تهویه: به لحاظ این که حمام درونگراست و هیچ پنجره ای بر دیوارهای خود ندارد و از طرفی یکی از اصول مهم در تامین سلامت افراد در حمام تهویه آن است، از طریق برداشتن و گذاشتن شیشه های گلجام ها می توانستند دما ورطوبت حمام را در اوقات روز و فصول مختلف سال تنظیم کنند. علاوه بر این ارتفاع زیاد سقف بینه و گرمخانه خود به تهویه هوای حمام کمک می کند.
خود به تهویه هوای حمام کمک می کند.
نتیجه گیری
با توجه به آن چه گفته شد حمام مهدی قلی بیک با توجه به ویژگی های اقلیمی مناطق گرم و خشک ساخته شده و شاخصه های معماری این مناطق را داراست. این بنا تنها در تزیینات، از شیوه رایج زمان خود ) تزیینات الحاقی و تزیین اضلی کاشی کاری در اقلیم گرم وخشک( پیروی نمی کند و تزیینات اصلی آن را نقاشی تشکیل می دهد.
به نظر می رسد که در طراحی حمام مهدی قلی بیک بیش از هر چیز به دو عامل مهم حفظ حرارت و محرمیت (ممانعت از دید مستقیم به داخل حمام و بخش های گوناگون آن) توجه شده است.

• برگرفته از مقاله ارائه شده توسط حجت حسنی، معظم خسرو جردی و شیرین نوروزی در همایش ملی باستان شناسی اردیبهشت 1392



















-

موزه مردم شناسی


نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
بيشتر
تعداد بازديد اين صفحه: 1026
گالری تصاویر